БЕЛАРУС № 546 за ліпень 2008 году   

 

 

Фальклёр - душа і дух народу

 

   Цяжка сёньня паверыць, што так мала засталося ад велічы Вялікага Княства Літоўскага, дзяржавы нашых продкаў. Стагодзьдзямі вяліся бясконцыя войны, а мала чужакоў, дык яшчэ свае, так званыя браты-славяне, то з усходу, то з захаду падбіраліся пад нашыя межы, каб братняй крывёю й зямлёю сябе падмацаваць. Нездарма-ж у нашым народзе кажуць:”Брат мой, ды хлеб еш свой.” А хто-ж гіне першым у жорсткіх баях? Той, хто сьмялейшы, мацнейшы – сумленьне і цьвет нацыі, хто ідзе наперадзе і прыкрывае сабою слабейшых духам і целам. Горка ўзгадываць і думаць, колькі палягло нашых продкаў у змаганьні за волю народу свайго й зямлю родную.
   Пачалі засяляць тады нашыя землі чужынцы, жорстка асімілюючы мясцовы люд на свой капыл. І так сталася, што зь цягам часу на сваіх кроўных этнічных землях, беларусы зрабіліся этнічнай меньшасьцю.
   Народ, нацыя пачынаецца з сваёй роднай адметнай мовы, веры і традыцыйнай культуры. А калі гэтага няма, дык пра які-ж народ весьці гутарку, ці існуе ўжо той народ? І гэта добра разумеюць любыя акупацыйныя ўлады. Таму й палітыку яны вядуць адмысловую па зьнішчэньні ў першую чаргу мовы, фальклёру, традыцыйнае веры і культуры, наўмысна гадуюць манкуртаў, якія ня помняць ужо роду свайго і мовы.
   Тое-ж адбываецца цяпер і ў нашай Беларусі? Такога жаху не было ні пры царах, ні пры саветах, каб не чуваць было беларускай мовы. Ужо амаль немагчыма знайсьці садочка беларускамоўнага ці школкі і аніводнай вышэйшай навучальнай ўстановы! Вынішчаюцца нават сьвядомыя беларускамоўныя настаўнікі, у тым сэнсе, што іх па надуманых прычынах звальняюць.
   А паралельна ідзе зьнішчэньне й беларускага фальклёру, шляхам падмены яго апрацоўкамі на розныя масьці, пасьля чаго не застаецца ў ім ужо ні духу беларускага, ні характару. Чаму, здавалася-б, такі бясшкодны, фальклёр, так старанна топчацца і нішчыцца пад маркаю “прыданьня яму больш сучаснага й мілавіднага гучаньня”? Ды таму, што трапіўшы ў магічнае кола сапраўднага традыцыйнага фальклёру, кожны з нас пачынае разумець, што нашыя мова і песьні, традыцыйная культура зусім іншыя, чым у расейцаў, палякаў ці ўкраінцаў, хоць нечым й перагукваюцца часам, але-ж іншыя, як і адметны ў цэлым беларускі характар.
   Беласточчына па волі Сталіна стала часткаю Польшчы. Прачнуліся аднойчы ўраньні беларусы, а па радыё па-польску ім тлумачаць, што цяпер яны ўжо зьяўляюцца грамадзянамі Польшчы. І што было рабіць, калі ўласнага войска на той час мы ня мелі? Хіба што было “з кулакамі на танкі йсьці”, – як некалі з сумам казаў спадар Пранціш Бартуль, вечна яму памяць.
   Мне заўсёды радасна пачуць, што недзе знаходзяцца асобы, якія разумеюць важнасьць захаваньня нашай мовы, фальклёру і традыцыяў, і часам яны кладуць свае жыцьці на тое, каб перадаць іх нашчадкам. Калі-ж у траўні 2006 году на Беласточчыне бацькі, якія ў 1995-м годзе арганізавалі беларускі садок, а ў 1997-м гімназію і ліцэй, зарэгістравалі ўрэшце рэшт “Аб’яднаньне і клюб, вывучаючых беларускую мову АВ-ВА”. Адным з праектаў гэтага аб’яднаньня, па ініцыятыве і з самым шчырым удзелам у ім Басі Пекарскай і Аліны Ваўранюк, стала студыя аўтэнтычнага беларускага фальклёру пад назвай “Я нарадзіўся тут”. У гэтым праекце ўдзельнічаюць вучні гімназіі й ліцэю ад 6 да 14 год, а таксама іхныя бацькі. Зь Менску ў Беласток прыяжджалі фальклярыс-ты Алена Емельяновіч, Натальля Жук і Віктар Дубяга. Яны рупліва працавалі разам зь дзецьмі й бацькамі. Стараньнем Басі Пякарскай і Аліны Ваўранюк ўдалося атрымаць грант ад польскага ўраду, і тады зрабілі запіс дзіцячага выкананьня фальклёру.
   Нарэшце, на мінулыя Каляды ад Аллы Орса-Романо ў мае рукі трапіў дзівосны маленькі дыск пад назвай “Вячоркі”, запісаны ў Беластоку. Калядныя песьні й танцавальныя матывы зьвязваюцца ў адзіны цэльны сьпэктакль маладзенькім дзявочым голасам каляднай варажбы ды калядных прыкметаў, дапоўнены спэцыяльнымі музычна-шумавымі эфэктамі вясковага жыцьця. І мне прыемна было адзначыць той факт, што на дыску сустракаюцца песьні з рэпэртуараў менскіх фальклёрных гуртоў “Майстроўня”, “Дзяньніца”, “Літвіны” і нефармальнага маладзёвага згуртаваньня менскае “Талакі”. Значыць, зерне, кінутае ў 1989—1990-х гадох, прарастае нават праз столькі гадоў. І гэта радуе. У песьнях адчуваецца таксама і ўплыў школы менскае “Госьціцы” Ларысы Сімаковіч. А гэта ўжо добры ўзровень.
   А зусім нядаўна я пазнаёмілася з другім дыскам пад назваю “Ўсяму свай ЧАС”, у якім падабраны музычны матэрыял паводле абраду “Рэкруты”. Прыгожа аформленая арнамэнтам ды дакумэнтальнымі фатаздымкамі вокладка арганічна дапаўняе зьмест дыску, які пачынаецца з шумавых гукаў лесу, птушынага сьпеву і раптам чуецца таямнічая замова паўшэптам ад урокаў: “Царыца-вадзіца, красная дзявіца, марская крыніца, божжа памачніца, і ўгодніца Ўльяніца, і румяніца, рака вялікая...” Салаўіныя сьпевы і шум лесу перарываецца песьняй стройных упэўненых дзіцячых галасоў: “Чаго, вясна, за лес пайшла, што крутыя горы, чаго, дзеўка, замуж пайшла за чорныя бровы?...” Зноў дзявочы галасок, нібы тая свой сон апавядае, парапыняецца самотнымі дзявочымі галасамі, нібы коціцца няспыннае жыцьцёвае кола:

Ідэ вэрбонька кучарава, да што ж ты гольле паламала
Не сама я іх паломала, паломала мне суха воля...

   І ўжо як бы натуральны пераход ад аднае да іншае песьні – гукі крынічкі, якая перакатваецца па каменьчыках, зьмяняецца барабанным боем і чытаецца царскі ўказ аб тым, што служба ў арміі ліцьвінам-беларусам устанаўляецца бестэрмінова. Толькі значна пазьней гэты тэрмін быў скарочаны да 25 гадоў. І гучыць ў тэмпе маршу:

Разьвівайся старый ды зялёны дубе, скорэ мароз будзе,
Прыбірайся малады малойчык, скорэ паход будзе.
– Я й марозу, ой да не баюся - хутка разаўюся.
– Я й паходу, ой да не баюся - сейчас прыбяруся. (2 р.)
Выязджае, ой да із дзярэўні рэкрут маладой,
Як паехаў за вароты, нізка пакланіўся.
Прашчай, прашчай уся мая грамада, можа зь кім сварыўся.(2 р.)
Пытаецца маці ў сына: “Калі прыдзеш ў госьці?”
– Як на мосьце ды трава паросьце – тады прыду ў госьці.
Вазьмі, сястра, пяску жменю, ды пасей яго на каменю,
Як пясок жытам узыйдзе, тады рэкрут у госьці прыйдзе...

   Ну каго-ж могуць пакінуць абыякавымі гісторыя нашага народу і краю, як і гэткія словы песьні? Трэба адзначыць, што складальнікі рэпэртуару вельмі шмат папрацавалі над пошукамі рэкруцкага песеннага скарбу. У мэлёдыях захаваная аўтэнтычнасьць гучаньня. І тут а нічога ня трэба прыўкрашваць і апрацоўваць! Гэткая веліч! Такая праўдзівасьць! А любое “асучасьваньне” толькі выхалошчвае, пустошыць дух, і непрыўкрасную веліч фальклёру беларускага народу. Таму вялікі дзякуй і нізкі паклон беластоцкім беларускам Аліне Ваўранюк і Басі Пякарскай, менскім Алене Емельяновіч і Алене Жук за цуд, створаны зь любоўю да свайго народу й зямлі.
   І ёсьць надзея, што дзеці, якія пад кіраўніцтвам сваіх настаўнікаў патрапілі ў магічнае кола беларускага нацыянальнага фальклёру, ніколі ня збочаць у чужую культуру, ня здрадзяць свайму народу і панясуць сьвятло і мудрасьць, якія прыдбалі, сваім нашчадкам.

Валянціна ЯКІМОВІЧ